Up next

OCT (optyczna koherentna tomografia) stała się kluczowym narzędziem obrazowania w ocenie neurodegeneracji u pacjentów ze stwardnieniem rozsianym (SM). Badanie mierzy struktury siatkówki z rozdzielczością mikrometrową i dostarcza obiektywnych parametrów, które korelują z bieżącą funkcją wzrokową oraz mogą prognozować dalsze pogorszenie widzenia nawet w okresie bez zaostrzeń.

Co mierzy OCT i dlaczego to ma znaczenie

OCT kwantyfikuje kilka warstw siatkówki istotnych dla oceny uszkodzenia neurodegeneracyjnego. Najczęściej analizowane parametry to grubość warstwy włókien nerwowych siatkówki (RNFL), grubość warstwy komórek zwojowych i ich aksonów (GCIPL) oraz objętość plamki. Ścieńczenie RNFL i ubytek GCIPL są uznawane za markery neurodegeneracji w SM. W praktyce spadek tych parametrów oznacza utratę aksonów i komórek zwojowych, co bezpośrednio wiąże się z zaburzeniami widzenia kontrastu, dyschromatopsją i przypadkami utraty ostrości wzroku.

Dane epidemiologiczne i czasowe istotne dla prognozy

Utrzymywanie się lub progresja zmian w OCT zależy od przebiegu choroby, wcześniejszych epizodów zapalenia nerwu wzrokowego oraz terapii. Kluczowe liczby i terminy, które wpływają na interpretację wyników, to:

  • około 80% pacjentów z SM doświadcza w pewnym momencie choroby problemów ze wzrokiem,
  • około 80% pacjentów z SM wykazuje mierzalne ścieńczenie RNFL w badaniu OCT, nawet jeśli oko nie było objęte klinicznym zapaleniem nerwu wzrokowego,
  • po incydencie zapalenia nerwu wzrokowego ubytek RNFL staje się widoczny około 3 miesięcy po zdarzeniu i zwykle stabilizuje się po około 6 miesiącach,.

Znaczenie OCT w okresie bez zaostrzeń

W fazie remisji pacjenci często nie zgłaszają subiektywnych problemów wzrokowych, a mimo to OCT może ujawnić subkliniczne zmiany strukturalne. Zmiany w RNFL i GCIPL występują u chorych bez objawów klinicznych i sygnalizują rozlaną neurodegenerację. To ma kilka implikacji klinicznych:

  • wczesne wykrycie progresji zmian nerwowych jest możliwe przy regularnych, powtarzalnych pomiarach,
  • monitorowanie odpowiedzi na terapię modyfikującą przebieg choroby zyskuje na precyzji, jeśli wyniki OCT są analizowane równolegle z oceną funkcjonalną,
  • identyfikacja pacjentów zagrożonych pogorszeniem widzenia poprzez wykrycie zmian przekraczających progi kliniczne przy powtarzalnych pomiarach.

Korelacje kliniczne: co oznaczają zmiany w OCT dla funkcji wzrokowej

Korelacje między parametrami OCT a funkcją wzrokową i stanem neurologicznym mają praktyczne znaczenie:
– ścieńczenie RNFL koreluje z poziomem niepełnosprawności fizycznej u osób z SM, zwłaszcza gdy pomiary okulistyczne i neurologiczne są wykonywane w tym samym czasie,
– ubytek GCIPL często poprzedza subiektywne pogorszenie ostrości wzroku lub spadek percepcji kontrastu; istotne statystycznie spadki w kolejnych pomiarach zwiększają prawdopodobieństwo klinicznego pogorszenia,
– zmniejszenie objętości plamki powiązane jest z deficytami w testach kontrastu i barw, co ma bezpośrednie przełożenie na codzienną funkcję widzenia pacjenta.

OCT nie zastępuje badania neurologicznego ani nie stanowi jedynego testu diagnostycznego dla SM, ale dostarcza cennych informacji prognostycznych dotyczących ryzyka utraty funkcji wzrokowej.

Przykłady prognostyczne z praktyki

Analiza trendów w OCT pozwala tworzyć scenariusze ryzyka:
– pacjent z prawidłową ostrością wzroku, u którego obserwuje się redukcję RNFL o ≥5 μm w ciągu 12 miesięcy, ma wyższe ryzyko przyszłego pogorszenia widzenia, zwłaszcza jeśli spadek powtarza się w kolejnych pomiarach,
– stabilna grubość RNFL przez okres 6–12 miesięcy sugeruje mniejsze ryzyko nagłego pogorszenia wzroku, o ile nie pojawiają się nowe objawy kliniczne,
– jednoczesne zmniejszenie objętości plamki i GCIPL zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia problemów z kontrastem i barwami w przyszłości.

Praktyczne wytyczne dla klinicysty

W codziennej praktyce okulistycznej i neurologicznej sensowne są konkretne zasady postępowania:

  • włączać OCT do rutynowej kontroli pacjentów z SM, także w remisji, co najmniej raz na 12 miesięcy, jeśli dostępność sprzętu i warunki logistyczne to umożliwiają,
  • porównywać pomiary między wizytami korzystając z tej samej platformy i protokołu, aby wykrywać zmiany rzędu kilku mikrometrów,
  • interpretować RNFL i GCIPL razem z testami funkcji wzrokowej (ostrość, kontrast, testy barw), aby uzyskać pełny obraz ryzyka pogorszenia widzenia.

Wskazówki dla pacjenta

Edukacja pacjenta poprawia wykrywanie i reakcję na zmiany:

  • regularne badania okulistyczne z OCT są wskazane przy rozpoznaniu SM, ponieważ badanie może ujawnić zmiany siatkówki bez zauważalnych objawów,
  • zgłaszać neurologowi i okuliście subtelne zmiany widzenia: pogorszenie ostrości, problemy z kontrastem, zmiany w postrzeganiu barw czy nagłe „mgły” w polu widzenia,
  • współpraca neurologa i okulisty ułatwia kompleksową ocenę przebiegu choroby i decyzje terapeutyczne w sytuacji, gdy zmiany strukturalne wskazują na progresję.

Dowody z badań i rola sztucznej inteligencji

Literatura wykazuje, że połączenie OCT z metodami uczenia maszynowego znacząco poprawia wykrywalność subklinicznych zmian i prognozowanie. Wyniki przykładowych modeli:
– model opracowany i testowany wewnętrznie osiągnął dokładność 92%, czułość 95%, swoistość 92% i AUROC 97%,
– model walidowany na danych zewnętrznych wykazał dokładność 85%, czułość 97%, swoistość 85% i AUROC 99%.

Integracja AI z analizą obrazów OCT i multimodalnym podejściem (np. IR‑SLO, dane kliniczne, biomarkery płynów) może zwiększyć trafność wykrywania oraz prognozowania ryzyka pogorszenia wzroku. Dodatkowo OCT jest badaniem nieinwazyjnym, szybkim i powtarzalnym, co czyni je praktycznym narzędziem do długoterminowego monitorowania pacjentów.

Ograniczenia metodologiczne i luki badawcze

Interpretacja wyników OCT wymaga ostrożności z kilku powodów:
– brak jednorodnych progów klinicznych RNFL i GCIPL, które jednoznacznie przewidują progresję wzroku w indywidualnym przypadku; różnice między urządzeniami OCT i protokołami pomiarowymi utrudniają porównania,
– większość badań ma charakter obserwacyjny; brakuje randomizowanych badań pokazujących, że decyzje terapeutyczne oparte na OCT bezpośrednio poprawiają długoterminowe wyniki funkcji wzrokowej,
– wpływ chorób współistniejących, takich jak jaskra czy zwyrodnienie plamki, na interpretację zmian wymaga dalszych analiz i standaryzacji kryteriów wykluczenia lub korekty.

Perspektywy kliniczne i badawcze

Kierunki rozwoju, które zwiększą użyteczność OCT w SM, obejmują:
– standaryzację protokołów OCT i opracowanie referencyjnych wartości RNFL/GCIPL dostosowanych do populacji pacjentów z SM, co pozwoli na jednoznaczniejsze interpretacje w skali klinicznej,
– integrację OCT z biomarkerami płynów ustrojowych (np. neurofilamenty lekkie) i obrazowaniem mózgu (MRI) w modelach multimodalnych w celu poprawy predykcji klinicznej,
– rozwój i walidację modeli AI na dużych, zróżnicowanych zbiorach danych z uwzględnieniem różnic sprzętowych i demograficznych, aby poprawić generalizowalność narzędzi prognostycznych.

OCT ma potencjał stać się powszechnym, nieinwazyjnym biomarkerem neurodegeneracji w SM, szczególnie jeśli standaryzacja i multimodalne badania potwierdzą jego wartość prognostyczną. Regularne i powtarzalne pomiary RNFL i GCIPL, połączone z oceną funkcjonalną oraz narzędziami AI, zwiększają szansę wczesnej identyfikacji pacjentów zagrożonych pogorszeniem widzenia i optymalizacji opieki klinicznej.

Przeczytaj również: